Sıradan kelimeler sıradan değildir
Bazı kelimeler fark edilemeyecek kadar küçük görünür.
Kupa. Bardak. Öğle yemeği. Akşam yemeği. Arasında. Arasında. Bunlar nadir kelimeler değil. İnsanların durup “Bu ilginçmiş.” demesine neden olan türden kelimeler de değiller. Ama onları tam da bu yüzden seviyorum. Sıradan konuşmanın içinde sessizce durur, pek düşünmediğimiz tarihleri taşırlar.
Bir sözlük bize bir kelimenin ne anlama geldiğini söyleyebilir. Ama bir kelimenin bir odada, bir ailede, bir bölgede ya da bir sınıf durumunda nasıl hissettirdiğini her zaman söyleyemez. İşte kullanımı tanımdan daha ilginç kılan şey budur.
Bu, İngilizcenin doğru, küresel ya da dilbilgisel olarak esnek olup olmadığı üzerine başka bir yazı değil. Bu sorulara daha önce dilbilgisi ve anlam, doğru İngilizce ve küresel İngilizce üzerine ilgili yazılarda değindim. Burada daha küçük bir şeye bakmak istiyorum: günlük kelimelerin, bunu açıkça ilan etmeden toplumsal hafıza taşıma biçimine.
Bir kupa sadece bir kupa değildir
Bir kupa ile bir bardak arasındaki fark basit görünür. Kupa daha küçüktür, belki daha incedir. Bardak daha büyük, daha ağır, daha kullanışlıdır. Ama bu kelimeler üzerine ne kadar çok düşünürseniz, aralarındaki fark o kadar az fiziksel hale gelir.
Kupa sözcüğü çoğu zaman toplumsal bir hava verir. Bir fincan çay sadece bir kap içindeki çay değildir. Bir mola, bir ziyaret, küçük bir ritüel, belki de birinin “İçeri gel, sana çay yapayım.” demesi anlamına gelir. Kelime, nesnenin etrafındaki ana işaret eder.
Bardak kullanımın kendisine daha yakındır. Masada, dizüstü bilgisayarın yanında, mutfak lavabosunda duran, bir şey yaparken tek elle tutulan şeydir. Tören istemez. Sadece iş görür.
Bu fark hâlâ sürer. Nesneler örtüşse bile, kelimeler aynı hissettirmez. Kupa bir arkadaşlığı, bir aradalığı çağrıştırabilir. Bardak bir rutini çağrıştırabilir.
Öğle yemeği, akşam yemeği ve toplumsal saat
Öğün adları da aynı işi yapar.
Birçok insan için öğle yemeği gün ortasındaki öğündür, akşam yemeği ise akşam yenir. Ama her yerde değil. Bazı yerlerde ve ailelerde, öğlen saatinde yenmiş olsa bile akşam yemeği hâlâ günün ana öğünüdür. Bu yüzden okul yemekleri gibi ifadeler bazı bağlamlarda hâlâ doğal duyulur.
Bu sadece zamanla ilgili değildir. Bölge, sınıf, rutin ve aile belleğiyle ilgilidir. Tarihsel olarak akşam yemeği ana öğünün adıydı. Alışkanlıklar değiştikçe, özellikle daha geç yiyen ve gün ortasındaki öğünü daha hafif gören insanlar arasında, öğle yemeği daha baskın hale geldi.
Bu yüzden “Akşam yemeğinde ne yedin?” gibi basit bir soru açlıktan fazlasını taşıyabilir. Birinin nereli olduğunu, ailesinin nasıl konuştuğunu ve hangi günlük ritimle büyüdüğünü de taşıyabilir.
Bir öğün kelimesi aynı zamanda bir saattir. Bazen bir haneyi de temsil eder.
Among, amongst ve resmiyet hissi
Bazı farklar, birisi onlara tepki verene kadar neredeyse görünmezdir.
Among ve amongst neredeyse aynı anlama gelir, ama herkese aynı tınlamazlar. Bazı konuşurlara göre amongst resmî, edebî, Britanyalı, eski moda ya da biraz züppe duyulabilir. Başkalarına göre ise bölgesel ya da tamamen normal gelebilir.
Anlam çok fazla değişmez. Toplumsal tını değişir.
İşte kullanımı ilginç kılan da budur. Bir kelime, cümle daha bitmeden beraberinde bir doku getirebilir. Bir cümleyi sade, resmî, yerel, mesafeli, özenli, eski moda ya da samimi hissettirebilir.
Bu yüzden “doğru” çoğu zaman en az ilginç sorudur. Daha iyi soru şudur: Bu kelime burada ne yapıyor?
Nezaket biçim değiştirir
Nezaket ifadelerinin bile tarihleri vardır.
You’re welcome, teşekkür ederim ifadesine verilen standart bir yanıt gibi görünebilir; ancak yalnızca modern bir hizmet kalıbı olarak başlamamıştır. Daha eski anlamı misafirperverliğe daha yakındır: burada hoş geldiniz, kabul edilirsiniz, ağırlanırsınız. Zamanla bu anlam, teşekkür ve yanıt arasındaki daha küçük değiş tokuşa taşındı.
İfade kaldı, ama işi değişti.
Bu örneği seviyorum çünkü dilin çoğu zaman sessizce değiştiğini gösteriyor. Kelimeler her zaman ortadan kaybolup yerlerine yenileri gelmez. Bazen yerlerinde kalırlar, ancak işlevleri kayar. Bir selam bir kalıba dönüşür. Bir kalıp otomatikleşir. Ama onun içinde bir yerde, daha eski bir toplumsal jest hâlâ saklanıyordur.
Argo hızla ortaya çıkar, ama çoğu kaybolur
Her yeni kelime yaşamaz.
İngilizce sürekli yeni ifadeler üretir, özellikle çevrimiçiyken. Bazıları yaygın kullanıma girer. Birçoğu hızla kaybolur. Argo, aidiyeti, hızı, ruh hâlini ve anı işaretlediği için kullanışlıdır. Ama bu kullanım kolaylığı onu geçici de kılabilir. Şimdiye ait olduğu için canlı hissedilen bir kelime, şimdi geride kaldığında etkisini yitirebilir.
İngilizce kelimeleri saymanın bu kadar zor olmasının nedenlerinden biri budur. Dil yalnızca sabit sözlük maddelerinden oluşmaz. Aynı zamanda birleşik kelimelerden, teknik terimlerden, bölgesel ifadelerden, şakalardan, geçici argodan ve kısa süre yoğun biçimde yaşayıp sonra kaybolan kelimelerden de oluşur.
Bir dil müze değildir. Bir trafiktir.
Küçük kelimeler neyi ortaya koyar
İngilizce kelimelerin gizli yaşamı yalnızca nadir kelimelerde saklı değildir. Çoğu zaman insanların her gün kullandığı kelimelerdedir.
Bir kupa ritüel taşır. Bir bardak kullanım taşır. Öğle yemeği ve akşam yemeği zaman, sınıf ve bölge taşır. Amongst, among’un taşımayabileceği bir toplumsal ton taşır. You’re welcome, modern bir nezaket alışverişinin içinde daha eski bir misafirperverlik fikri taşır.
Bu yüzden küçük kelimelere bakmaya değer. Dilin yalnızca anlamlardan oluşan bir sistem olmadığını gösterirler. Aynı zamanda insanların birlikte nasıl yaşadığının da bir kaydıdır. Alışkanlıkları, ayrımları, jestleri, tercihleri ve anıları saklar.
Bir kelime asla yalnızca bir kelime değildir.
İnsanların konuşmayı sürdürdüğü küçük bir toplumsal tarih parçasıdır.
İlgili Okumalar
Dilbilgisi Kelimeleri Anlama Dönüştüren Şeydir
Küresel İngilizcenin Paradoksu
Kaynak Notu
Kullanılan kaynaklar: Bu yazı çoğunlukla David Crystal’ın İngilizce kullanımı, çeşitlilik, toplumsal anlam ve kelime tarihi üzerine notlarına dayanıyor; burada cup, mug, lunch, dinner, among, amongst ve you’re welcome gibi sıradan kelimelere odaklanılmıştır.